Napomena :
Feljton koji slijedi («Bosna i Hercegovina u Vijeću Evrope») napisan je 1997. godine i objavljen u dnevnom listu «Oslobođenje». Na prostorima ex-Jugoslavije, bio je to prvi opširniji tekst o ovoj temi. Kasnije, autor se ovom temom bavio i u svojim knjigama «Evropska unija i zemlje bivše Jugoslavije », te u već redovnom godišnjem izdanju «Evropska unija za svakoga». Na dan uoči svečane ceremonije povodom prijema BiH u punopravno članstvo, što se konačno dogodilo 24. aprila 2002. godine, prvobitna verzija feljtona je djelimice aktuelizirana i objavljena u vanjsko-političkom servisu agencije SENSE (South East News Service Europe) koju je autor ovog feljona utemeljio u novembru 1998. godine, sa glavnim sjedištem u Sarajevu, a s dopisničkim centrima u Briselu, Hagu, Vašingtonu, Parizu, Strazburu, Moskvi i Berlinu.
Sekretarijat Vijeća/Savjeta Evrope je autora ovog feljtona pismeno pohvalio i zahvalio mu što je ova eminentna evropska institucija do tada prvi put opširnije predstavljena javnosti u BiH i regionu.
BOSNA I HERCEGOVINA U VIJEÆU EVROPE
VELIKI KORAK
Rezolucijom Komiteta ministara Vijeća/Savjeta Evrope broj 2002/5 od 20. marta 2002. godine, Bosna i Hercegovina je, već, 24. aprila pozvana da postane punopravni član "najstarije zajedničke kuće demokratije na evropskom tlu". Iako u tom momentu nisu bili ispunjeni svi preduslovi za tako ‘glatku' odluku, među članicama je, napokon, preovladalo uvjerenje da je Bosni i Hercegovini potrebno pomoći «iznutra» upravo u najdelikatnijem trenutku nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma - u implementaciji odluke Ustavnog suda o konstitutivnosti naroda na cijeloj teritoriji zemlje. "Kada bi Bosna i Hercegovina bila u stanju da odmah, složno i sama provede odluke o konstitutivnosti sva tri naroda, onda bi to značilo da je misija Visokog predstavnika i međunarodne zajednice suvišna", izjavio je tada spravom predsjedavajući Vijeća ministara BiH, Zlatko Lagumdžija.
U vrijeme kada su besposlica, neriješena pitanja boraca, invalida, penzionera i drugih socijalnih kategorija stanovništva postali rak-rana cijele zemlje, kada se broj iseljavanja mladih neprestano uvećavao i kada su se vlasti (i tada i sada) neobjašnjivo sporo hvatale u koštac s kriminalom i korupcijom - vjerovatno za običnog građanina u Sarajevu, Žepi, Brčkom, Gradačcu, Goraždu, Srebrenici, Bihaću i ma gdje drugdje u Bosni i Hercegovini - odluka Komiteta ministara kao i ranija preporuka Parlamentarne skupštine od 22. januara iste godine, da BiH postane 44. članica strazburške familije, nema onu dalekosežnost kakvu bi ovaj politički čin u sretnijim vremenima mogao imati upravo sa stanovišta društvene motivacije, individualnog dostojanstva, ličnih sloboda, temeljnih ljudskih prava i procesa demokratizacije.
Međutim, ni u mnogo povoljnijim vremenima, sam čin prijema u najstariju organizaciju evropskih zemalja i naroda nije čarobni put kojim se iz problema ulazi u blagostanje. Za svakodnevni život ljudi u BiH, svečanost prijema, intoniranje himne i podizanje državne zastave u Strazburu (Strasbourg), na kratak rok ne donosi ništa konkretno. Penzije neće zbog toga porasti. Broj radnih mjesta se neće povećati. Lijekovi neće pojeftiniti. Kamate neće biti snižene. Vize će i dalje zadugo još biti potrebne za putovanje gotovo svugdje po svijetu. Hrvatska će još nekoliko godina samo od juna do septembra (u vrijeme turističke sezone) biti cinično blagonaklona dopuštajući da se iz ‘bh. tora' može izaći bez pasoša...Ali prijem u Vijeće/Savjet Evrope ipak jeste maturski ispit kojim se politički ovjerava da je naša zemlja ušla u doba zrelosti.
Ako se prijem BiH u Vijeće/Savjet Evrope posmatra kroz iskustva drugih zemalja, prvo punopravno članstvo na nivou Evrope, i to u jednoj ovako važnoj evropskoj organizaciji, mogao bi, korak po korak, značajno popraviti opšti utisak o BiH i unaprijediti njen politički status u očima najbližih susjeda, Evropske unije, Sjevernoatlanstskog saveza, Svjetske trgovinske organizacija i drugih važnih međunarodnih organizacija i institucija.
Nije uputno, ipak, biti nerealan, jer je Vijeće/Savjet Evrope kroz svoje decenijske aktivnosti i ulogu više okrenuto prema čovjeku-pojedincu i njegovom statusu u društvu nego prema državi kao njegovom legitimnom institutu vlasti. Ali bez obzira na to što se ni na jednom ni na drugom polju nikakva čuda neće dogoditi brzo nakon 24. aprila 2002., prirodno je da građani BiH poslije ovog događaja imaju formalni osnov za vjerovanje da je otvorena nova - perspektivnija era Bosne i Hercegovine. Ovakav zaključak proizilazi i iz osnovnih dokumenata Vijeća/Savjeta Evrope koji se temelje na vladavini prava, poštovanju zakona, neprikosnovenosti ljudskih sloboda i demokratije, te na humanizaciji opšteg života ljudi - dakle na svemu onome supstancijalnom što svaki normalan čovjek 21. vijeka priželjkuje od ‘svoga sistema vlasti' i okruženja u kojem živi.
Prilagođavanje gornjim standardima, u BiH je trajalo od 28. januara 1994. kada je primljena u status specijalnog gosta Parlamentarne Skupštine Vijeća/Savjeta Evrope.
Među temeljnim principima Vijeća/Savjeta Evrope je i "energična promocija evropske kulture i očuvanje njenog identiteta". Prijemom u stalno članstvo u ovoj evropskoj organizaciji, bosanskohercegovačka kultura, tradicija i običaji službeno postaju integralni dio mega-kulturnog blaga Starog kontinenta i njegova identifikacija.
Zašto je to toliko važno?
Vijekovima se u svakovrsnim političkim i lobističkim krugovima ‘dokazivalo' da je cijeli Balkan neka vrsta elementarne nepogode koja vijekovima pogađa evropski Zapad, što naravno, ni historijski ni kulturološki nije tačno. Historijski, kulturološki, geografski, demografski i na svaki drugi način, jugoistok Evrope je bio nezaobilazna dionica na civilizacijskom putu kojim se drevna azijska kultura širila preko stare Atene i Rimske imperije prema prostoru današnje Evropske unije. Suviše je duga i dobro poznata hronologija zbivanja zbog kojih je balkansko područje kasnije postalo evropski patuljak.
Ali, šta je tu je - civilizacijsku i kulturološku elitu u Evropi danas čine zemlje koje su imale viziju odmah nakon najstrašnijeg globalnog rata na njenom tlu (Drugog svjetskog rata), i koje su samo četiri godine nakon poraza fašizma, već 5. maja 1949., osnovale Vijeće Evrope. Vizionari među evropskim državama su u tom trenutku bili: Velika Britanija, Francuska, Belgija, Nizozemska, Švedska, Luksemburg, Norveška, Danska, Italija i Irska. Nešto kasnije, iste godine punopravne članice su postale Grčka i Turska. Njemačka i Island su primljene godinu dana kasnije. Austija je postala punopravni član 1956, Kipar 1961, Švicarska 1963, Malta 1965, Portugal 1976, Španija 1977, Lihtenštajn 1978, San Marino 1988, Finska 1989, Mađarska 1990, Poljska 1991, Bugarska 1992, a 1993. godine, primljene su Estonija, Litvanija, Slovenija, Èeška, Slovačka i Rumunija. Andora je primljena 1994., Latvija, Makedonija, Moldavija i Ukrajina 1995., Ruska Federacija i Hrvatska primljene su 1996., Gruzija 1999., Armenija i Azerbejdžan 2001. godine. Status posmatrača u međuvladinim organima Vijeća/Savjeta Evrope dobile su Kanada, Sveta Stolica, Japan, Sjedinjene Aneričke Države i Meksiko.
Od kako je osnovana ova organizacija počiva na jedinstvenom principu da svaka evropska zemlja može postati njena punopravna članica «ukoliko prihvata principe vladavine prava i ako garantira građanska prava i osnovne slobode svim građanima koji u toj zemlji žive, uključujući i strance koji su privremeno ili stalno nastanjeni.
Nakon 24. aprila 2002., kada je - nakon više od segam godina prilagođavanja, testiranja i odgoda, Bosna i Hercegovina primljena u ponopravno članstvo Vijeća/Savjeta Evrope - prigodna strazburška svečanost, ali i svakovrsne marginalije koje su tih dana pratile bh. političare i brižljivo delegirane bh. izvjestitelje iz Strazbura, godinama će (znajući nas) ostati dominantnije slike ovog velikog događaja nego sama njegova suština. Paradoksalno je, na primjer, da je i u momentu prijema BiH u najstariju organizaciju evropskih integracija, ovaj događaj izazivao veću pozornost evropske i svjetske javnosti, analitičara i medija, nego u zemlji koja je napravila taj najteži - prvi korak vlastite evropeizacije. Zato ovaj feljton, osim prijeko potrebne demistifikacije tog složenog i krutog mehanizma selekcije podobnih za evropske integracione procese, ima za cilj da, nakon prijema BiH u Vijeće/Savjet Evrope, podstakne građane BiH na (u ovom času preambiciozan, ali nezamjenjiv proces) stvaranje opštenarodnog pokreta za uključivanje u evro-atlantske integracije kao, do sada, najracionalniji model globalizacije koji garantira dugoročan mir na ovom prostoru, ekonomski progres, dokidanje ‘viznih pritvora' i ponovno oživotvorenje toliko potrebnog ljudskog dostojanstva. Rober Šuman (Schumann) - jedan od najvećih evropskih vizionara je nekada davno sjajno opazio da više nema novih pravaca u savremenoj politici - postoji samo jedan: od čovjeka prema čojeku. (Kraj)
BiH u Vijeću Evrope, drugi dio
DUG PUT DO ÈLANSTVA
Kako je Bosna i Hercegovina postala članicom najstarije i najmasovnije organizacije evropskih integracija? Koji su uslovi morali biti ispunjeni? Šta ovim prijemom BiH dobija, a šta nudi Vijeću/Savjetu Evrope?
Ma koliko se sa distance činilo da je u Evropi mnogo toga dovedeno "pod konac" zahvaljujući pravnom tradicionalizmu i rigoroznosti u provedbi zakona, ipak, i na Zapadu ima duboko ukorijenjenih nepisanih pravila. Jedno od njih se tiče upravo integracija, a ono glasi da zemlja koja nije članica makar nekog regionalnog međudržavnog saveza, teško može pronaći prečicu i za bilo koji viši nivo integracijskog statusa na tlu Evrope i šire. U Briselu (Bruxelles-Brussels) samoubijeđeno tvrde da u takvom pristupu nema ničega ucjenjivačkoga prema ostatku Kontinenta. Smatra se, naime, da onaj ko je loš komšija najbližim susjedima, teško može biti pouzdan partner onima s kojima ne živi u geografskoj bliskosti.
Do sada nije bilo primjera da je neka zemlja iz potpune (samo)izolacije "uskočila" u Evropsku Uniju, Evropsku organizaciju slobodne trgovine (EFTA), natov program Partnerstvo za mir (PfP) ili u NATO, Organizaciju za evropsku bezbjednost i saradnju (OSCE) i td. - iako je posljednja decenija 20. stoljeća obilježena s više primjera koji potvrđuju da su kriterijumi ‘prijemne komisije' nešto mekši u odnosu na period prije pada Berlinskog zida i serije raspada: prvo bivše Jugoslavije, zatim moćnog Sovjetskog saveza, te Èehoslovačke. Nakon što su teška srca prvi ustupci učinjeni Ruskoj Federaciji 1996. godine, još drastičniji dokaz popustljivosti (ili nove strategije) Vijeća/Savjeta Evrope su Jermenija i Azerbejdžan - dvije bivše sovjetske republike koje su posljednje primljene prije BiH iako, po svim ocjenama, stanje u ovim zemljama nije ni po čemu bilo bolje nego čak i u SR Jugoslaviji koja je u tom trenutku, uz Monako bila jedina izvan "kuće demokratije" - Monako iz vlastitih razloga, a SRJ zbog presporih reformi.
Da bi postala punopravnom članicom Vijeća/Svjeta Evrope, Bosna i Hercegovina se, uz sve neophodne adaptacije zakonodavno-demokratske naravi, prethodno morala afirmisati i kao konstruktivna članica Pakta stabilnosti i regionalne Inicijative za saradnju u jugoistočnoj Evropi. Morala je normalizirati diplomatske odnose sa SR Jugoslavijom, ustanoviti specijalne (liberalne) trgovinske odnose sa susjedima, prihvatiti paktovsku inicijativu o uspostavi regionalne carisnke unije itd. Uz sve to imala je i gotovo sedmogodišnji pripravnički staž u VE zbog mnoštva specifičnosti ustavno-pravne, organizacione, političke i eknomske prirode ove Dejtonske tvorevine.
Tokom pripravničkog staža brojne komisije i komiteti u Strazburu koji od završetka rata proučavaju stanje i perspektive ove zemlje, najviše pažnje su poklanjali postupcima vlasti prema ljudskim pravima, slobodi javnih medija, odnosu vlasti prema političkoj opoziciji, upotrebi vjere, šansama mladih za vlastito samopotvrđivanje...Okosnica svih aktivnosti Vijeća/Savjeta Evrope (od prihvatanja vlastitog Statuta u londonskoj Palati svetog Džejmsa/James's Palace, 5. maja 1949. do danas) bila je i ostala Evropska konvencija o ljudskim pravima. To je ujedno i prvi međunarodni dokument kojeg je Vijeće/Savjet Evrope potpisalo i prihvatilo kao vlastiti manifest. Dogodilo se to (ponovimo s razlogom još jednom) samo četiri godine nakon Drugog svjetskog rata i samo dvije i po godine nakon što je tadašnji britanski premijer Vinston Èerčil/Winston Churchill u poznatom ciriškom govoru od 19. septembra 1946. pozvao građane i vladare Evrope na stvaranje "Ujedinjenih Evropskih Drzzava".
Od tada, svaka zemlja koja zaželi pristupiti evropskim integracijama, a prvi veliki korak na tom putu je Vijeće/Savjet Evrope, obavezna je prije formalnog poziva za prijem u punopravno članstvo, dati pismenu garanciju da će "poštovati princip vladavine prava" (član 1.3 Statuta VE), da "mora garantirati svakoj osobi pod njenom jurisdikcijom uživanje svih osnovnih ljudskih prava i sloboda pojedinca." Svaka članica ove međunarodne organizacije, obavezna je "da aktivno i iskreno sarađuje sa Vijećem/Savjetom Evrope u postizanju temeljnih ciljeva iz Prvog člana Statuta ove organizacije". Kada postane punopravna članica, svaka od zemalja se obavezuje da će automatski pristupiti i Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima i da će prihvatiti sve najvažnije međunarodne protokole u vezi s tim.
Biti članom Vijeća/Savjeta Evrope jeste velika čast i priznanje. Za državne vlasti je to vrlo ozbiljan test zrelosti i odgovornosti. Za građane institucionalno-pravna prilika da se i pojedinačno mogu približiti onima koji za sebe tvrde da žive u demokratiji. Ali dolazak svake nove nacije u strazburšku porodicu naroda velika je dobit i za same osnivače "najstarije evropske kuće demokratije", kako Vijeće/Savjet Evrope najčešće neformalno nazivaju.
Međutim, činjenica da je oko 3,9 miliona stanovnika BiH konačno udruženo u porodicu od oko 800 miliona ljudi samo po sebi nije premija od koje se može živjeti trajno. Veliki poslovi tek dolaze nakon prijema, jer ovu zemlju i dalje biju loši glasovi po pitanju ljudskih prava i građanskih slobda; stanje u medijima u vrijeme nastajanja ovih redova se ocjenjuje najnižom ocjenom u regiji; ratni prognanici nisu sigurni u sredinama u koje se vraćaju kao manjina itd. Da li Vam je, na primejr poznato da je prema Godišnjem izvještaju međunarodne organizacije Hjuman rajts voč/Human Rights Watch, BiH na listi 66 zemalja u kojima se krše čak i osnovna ljudska prava i uskraćuju ljudske slobode? Delegacija BiH je, prilikom svečane ceremonije prijema, morala u Strazburu položiti pismene ganacije da će u potpunosti ispoštovati član 3 Statuta Vijeća/Savjeta Evrope koji se odnosi na poštovanje principa vladavine prava, a samim činom prijema u punopravno članstvo, svaka se zemlja obavezuje i na automatsko prihvatanje ne samo Evropske konvencije o ljudskim pravima već i svih najvažnijih međunarodnih protokola u vezi s ovim dokumentom.
Nakon prijema, bh. vlastima je u Strazburu izdiktirano i dodatnih oko 90 zadataka koji se moraju ispuniti, Evropska unija je delegiraja svojih 18 preduslova za početak pregovora o Sporazumu stabilizacije i pridruživanju, a NATO, pak, ima svojih 5 najvažnijih kriterija za prijem u Partnerstvo za mir (PfP).
Ma koliko se na prvi pogled činilo da veliki i jaki permanentno ucjenjuju male i ekonomski nemoćne, argumenti često zafale pred pitanjem alternative. Jer da nisu harmonizirane po rigoroznim standardima zajedništva, koegistencije, međusobnog uvažavanja i nadređenosti zajedničkih ciljeva i inetersa - ni jedna međunarodna organizacija ne bi opstala. Evropska unija je u tom smislu posebno i još zanimljivija priča, ali je i tema za neku drugu priliku.(Kraj)
BiH u Vijeću Evrope, treći dio
SVE ZA VLADAVINU PRAVA
Potenciranje "vladavine prava", što i jeste kamen temeljac postojanja i funkcioniranja Vijeća/Savjeta Evrope, moglo bi manje upućene odvesti u zabludu da se sve članice ove jedinstvene organizacije isključivo bave onim što rade i Evropska unija, Organizacija za evropsku bezbjednost i saradnju (OESC), nevladine organizacije, građanski forumi ili državni organi. Nije, međutim, tako.
Iako ne spada u red najmoćnijih evropskih institucija, jer ne raspolaže mochnim budžetima za podsticanje ekonomskog razvoja i izgradnju infratrukture zakržljalih zemalja evropskog jugoistoka, niti pak ima obilne fondove za humanitarne akcije - po čemu je Evropska unija postala već poznata na ovim područjima - Vijeće/Savjet Evrope kroz rad svojih najviših organa i operativnih tijela kao što su Parlamentarna skupština, Savjet ministara, Biro Parlamentarne skupštine, Sekretarijat i desetine komiteta, komisija, potkomiteta i drugih stručnih tijela, prati stanje i zauzima stav o svim najvažnijim pitanjima i temama osim iz vojno-sigurnosne oblasti. Polazeći od svog osnovnog cilja: postizanje što većeg jedinstva među članicama Savjeta radi očuvanja slobode pojedinca, političke slobode, vladavine prava i principa koji su temelj istinske demokratije - radni program Vijeća/Savjeta Evrope prioritetno obuhvata ljudska prava - od opštih načela do pojedinačnih problema pojedinca; medije; društvenu koheziju; saradnju u oblasti prava; zdravstvo; kulturu; tradicijske vrijednosti; sport; položaj mladih; razvoj lokalne demokratije; međugraničnu saradnju; zaštitu okoline i regionalno uređenje.
Da bi pojačao stabilnost u Evropi nakon pada Berlinskog zida i raspada komunističkih režima, u Vijeću/Savjetu Evrope je 1993. godina uvedena praksa periodičnog okupljanja članica na najvišem nivou. Prvi sastanak šefova država ili vlada tadašnjeg 32-članog Vijeća/Savjeta održan je iste godine (8-9. oktobra) u Beču. Najvažnija odluka samita je da se pristupi novom «velikom proširenju» Savjeta Evrope. Tako je i bilo. Za devet godina primljeno je 12 novih članica, među kojima i Bosna i Hercegovina. Drugi samit, sa već 40 članica, održan je 1997. godine (10-11. oktobar) u Strazburu. Tada je plan djelovanja ove organizacije fokusiran na četiri strateška područja: demokratiju i ljudska prava; društvenu koheziju; sigurnost građana; i obrazovanje o demokratiji uz njegovanje kulturne različitosti. Tijesno sarađujući sa više od 400 nevladinih organizacija, Vijeće/Savjet Evrope je izgradio istinsko partnerstvo sa onima koji predstavljaju obične građane. Nepune dvije godine kasnije, u maju 1999. godine Vijeće/Savjet Evrope je usvojio i Budimpeštansku deklaraciju «Za veću Evropu bez linija razdvajanja». Riječ je, zapravo, o «planu i programu rada za dvadest i prvo stoljeće».
Svakim danom glas iz Strazbura se o svim pitanjima «ljudske svakodnevnice» sve više respektuje. Nakon prijema Ruske Federacije u punopravno članstvo, 1996. godine, ugled posmatračkih, ekspertnih i savjetodavnih aktivnosti dobio je na značaju, prije svega u oblasti izgradnje povjerenja među različitim etničkim zajednicama i u borbi protiv netolerancije. Među sve prisutnijim prioritetima Vijeća/Savjeta su, od tada, i problemi ilegalne imigracije, korupcija, socijalno raslojavanje i prava manjina.
Očekivano, broj zahtjeva za zaštitu prava, u posljednjoj deceniji se umnogostručio pa se pokazala vizionarskom ideja od 1. novembra 1998. godine, kojom je institucionalni dualizam u zaštiti ljudskih prava pred organima Vijeća/Savjeta razriješen osnivanjem stalnog Suda za ljudska prava u okviru jedinstvene «Kuće za ljudska prava» koja je tri godine ranije već bila otvorena u Strazburu. Do tada, mehanizam za primjenu Konvencije činile su dvije odvojene instsitucije - Evropska komisija za ljudska prava (osnovana 1954.) koja je imala ulogu selekcionog tijela, i Evropski sud za ljudska prava koji je osnovan pet godina kasnije i koji je donosio presude na prijedlog Komisije ili pojedine vlade. Nadzor nad oba ova pravna tijela vršio je Savjet ministara, koji je i presuđivao u slučajevima koji nisu bili u nadležnosti Suda. Osnivanjem stalnog suda povećana je efikasnost ciljeva zaštite građana, skraćena je procedura postupka, a cijeli sistem zaštite je učinjen pristupačnijim pojedincu. Ono što nije promijenjeno ovom reformom jeste nadležnost Savjeta ministara da prati izvršenje sudskih odluka u slučaju utvrđenog kršenja Konvencije o ljudskim pravima. Savjet ministara obezbjeđuje da države preduzimaju sve potrebne mjere koje su potrebne da bi se otklonili uzroci kršenja ljudskih prava i spriječile nove povrede Konvencije. Savjet takodjer brine da se oštećenoj strani u sporu isplati eventualna nadoknada ili da se preduzmu druge mjere u cilju ostvarivanja potpune pravne sigurnosti. U slučaju ozbiljnog kršenja obaveza određenih aktima ove organizacije, Savjet ministara može i suspendovati pravo države na predstavništvo u Vijeću/Savjetu Evrope, može zatražiti njeno povlačenje ili čak odlučiti da pojedina drža bude isključena iz ove organizacije suverenih država. U takvoj poziciji do sada se dva puta nalazila Turska (zbog tzv. Kurdskog pitanja i zatvorske politike) i jednom Ruska Federacija (zbog Èečenije).
Ostvarjući svoj glavni cilj - zaštitu ljudskih prava i sigurnost pojedinca, radna tijela Vijeća/Savjeta se posebno aktivno bave pitanjima kao što su: efikasnost u nadgledanju i zaštiti osnovnih prava i sloboda; otkrivanje novih prijetnji ljudskim pravima i dostojanstvu čovjeka; podizanje svijesti građana o važnosti ljudskih prava; unapređenje obrazovanja o ljudskim pravima; i podizanje kvaliteta profesionalne obuke. Temelj svakoj aktivnosti ove vrste je, ponovimo, Evropska konvencija o ljudskim pravima iz 1950. godine, koja se smatra međunarodnim sporazumom bez presedana. Ali važni su i Evropska društvena povelja, Evropska konvencija za sprečavanje mučenja i neljudskih ili degradirajućih postupaka, te Okvirna konvencije za zaštitu nacionalnih manjina.
Evropsku konvenciju o ljudskim pravima čini popis prava i sloboda koje je svaka država dužna garantovati svakome u okviru svojih ovlasti. Usvajanjem Konvencije u Evropi je prvi put uspostavljen i međunarodni mehanizam za primjenu jednog ovakvog pravnog akta, čime je državama i pojedincu omogućeno da mogu prijaviti Sudu u Strazburu sva eventualna kršenja Konvencije.
Preuzimajući vodeću ulogu u zaštiti demokratije, a ne koristeći se pritom vojnom prijetnjom ili prisilom, Vijeće/Savjet Evrope se već afirmirao u ulozi promotora «idealnog modela evropskog društva» uključujući i tehnološke, obrazovne i kulturološke izazove novoga doba globalizacije. (Kraj)
BiH u Vijeću Evrope, petvrti dio
DEMOKRATIJU NIJE DONIJELA RODA
«Demokrata se ne rađa, već postaje», česta je uzrečica kojom građani zapadnih zemalja oslikavaju svoju privrženost ljudskoj slobodi i zagarantovanim pravima. Ne zaboravljaju, oni međutim, ni svoje obaveze. I možda upravo u tome - u harmoniji prava i obaveza - i jeste krucijalna razlika u poimanju demokratije na Zapadu i na našim (i drugim istočnoevropskim) prostorima. Da bi se postalo Demokrata nisu dovoljni samo proglasi i zakoni o tome, a pogotovo nije dovoljno samo reći da su pojedinac ili društvo demokratični. Isto tako kao što granice neke zemlje ne čuvaju graničari već strah, isto tako državu ne čini ustav već narod(i) koji joj daju oblik i energiju za opstanak i progres, pa ipak uslov svakoj ljudskoj kreaciji pa i slobodi su institucije sistema koje to omogućuju i garantiraju, kao i volja subjekata društva da pozitivne norme ličnog i društvenog ponašanja prihvataju. Ni u zemljama Zapada niti u zemljama-članicama Vijeća/Savjeta Evrope, demokratiju, prava čovjeka i ljudske slobode - nije donijela roda, već su izgrađivani korak po korak, s mnogo strpljenja, zajedničke volje i sa puno novca. Sud za ljudska prava u Strazburu (više rečeno u prethodnom tekstu) samo je jedna kolektivna pravna institucija koja se brine o pravdi i pravičnosti, bez čega - razumije se - nema ni demokratije. Nije nimalo slučajno što su svi visoki predstavnici za BiH, na prvo mjesto svojih prioriteta izdizali upravo pravno uredjenje zemlje i demokratiju. Èak su ovim aspektima tranzicije pridavali toliku važnost da su zaboravljali na ekonomsku konsolidaciju, pa su svi odreda iza sebe ostavljali nezaposlenost u zemlji veću od 40 procenata - što su kobne «reference» njihovog vladanja.
Šta je u tom (pravnom) smislu, prijemom Bosne i Hercegovine u Vijeche/Savjet Evrope dobio građanin pojedinac? Osim prijeko potrebnog samopouzdanja u razbijanju tradicionalne i ničim utemeljene nadmenosti zapadnih Evropljana u ophodjenju s Balkancima, građani BiH su dobili i konkretnu legislativnu formu pravne zaštite od bilo koga i od bilo čega što je obuhvaćeno, kao što je ranije prikazano, veoma širokim spektrom oblasti kojima se Vijeće/Savjet Evrope bavi. Glavna nadnacionalna pravna instanca je stalni Sud za ljudska prava koji je od 24. aprila 2002. (od kada je BiH punopravna članica VE) dostupan i svim građanima ove zemlje i strancima koji u ovoj zemlji žive, a koji ocijene da su njihova ljudska i građanska prava po bilo kom osnovu povrijeđena ili ugrožena. Podrazumijeva se, naravno, da je prethodno potrebno isrcrpiti sve mogućnosti pravne zaštite na domaćem terenu. U protivnom, zahtjevi za pravnu pomoć u Strazburu biće vraćeni pošiljaocu. Sa ovim Sudom moguće je kontaktirati preko ove adrese:
Human Rights Information Service Council of Europe,
F- 67075 Strasbourg Cedex, France
Telefon 00 33 3 88 41 20 20 ili
Telefaksom na broj 00 33 3 88 41 27 04.
Za one koji se sluzze Internetom, prvi kontakt se mozze napraviti elektoronskim putem : www.echr.ceo.int.
Prijemom BiH u Vijeće/Savjet Evrope sudsko vijeće je dobilo 44-tog stalnog člana. Iako ih predlažu vlade zemalja-članica, sudije djeluju potpuno nezavisno. Ukoliko Vijeće sudija utvrdi da je predmet tužbe neosnovan, za odbacivanje takvog slučaja neophodna je jednoglasnot sudskog Vijecha. U slučaju da se prijave ocijene prihvatljivim, prvi pokušaj je pronalaženje mirnog rješenje spora, a ako to nije moguće, Vijeće sudija proglašava presudu koja je za državu iz koje je tužba stigla - obavezujuća.
Stalni sud u Strazburu čini po jedan sudija iz svake zemlje potpisnice Konvencije o ljudskim pravima, ali Sud u pravilu zasijeda u formi Vijeća od tri ili sedam članova, zavisno od delikatnosti slučaja. Kada ni jedno od ovih vijeća nije u mogućnosti riješiti spor, ili ako dođe do ozbiljnih razlika u tumačenju, interpretaciji ili primjeni Konvencije o ljudskim pravima, Vijeće/Savjet ministara može odlučiti da se slučaj ustupi Velikom vijeću sudija kojeg čini 17 članova. Istu pravnu zaštitu (stav Velikog viijeća) može zatražiti i svaka strana u sporu u roku od tri mjeseca od izricanja presude redovnog tročlanog ili sedmočlanog Vijeća. Presuda Velikog vijeća je konačna, a o njenoj primjeni se nakon pravosnažnosti, ako bude oklijevanja u njenoj primjeni, brine Savjet ministara VE. Područje djelovanja ovog Savjeta prema državama je široko - od zahtjeva o promjeni domaćeg zakonodavstva, do pritiska da se postojeći zakoni dosljedno poštuju, da se uvedu u praksu nova pravila ponašanja i podstiče poštovanje zakona na svim nivoima, odnosno uspostava pravne države po zapadnim kriterijima. Savjet ministara se stara i o izvršavanju dijela presude u vezi sa eventualnom materijalnom nadoknadom, kompenzacijama i odštetama - sve do podsticanja lokalnih vlasti na izdavanje naloga za konfiskaciju i drugih mjera kako bi se dokazalo da je pravna zaštita moguća, a pravosudna procedura koja se pod krovom Vijeća Savjeta Evrope vodi - efikasna.
Lista pitanja koja su najčešće povod sporenju između građanina-pojedinca i države ili u sporu građanin-građanin, veoma je duga i svakim danom je duža, jer svaka nova članica Vijeća/Savjeta Evrope donosi i svoje probleme koji su normalni u fazi adaptiranja na praksu i regule najstarije organizacije evropskih integracija. Osim toga, u svakoj novoj članici, u prvoj fazi nakon prijema, manifestira se naglašena doza logične radoznalosti građana i želje da se do pravde stigne što prije, ne mareći pritom za procedure i neophodnost poštovanja nadležnosti. Osim toga, iskustvo pokazuje da je veliki broj potencijalnih klijenata stalnog Suda za ljudska prava neobaviješten o činjenici da se Sud u Strazburu hvata problema tek onda kada zaista do pravnog lijeka nije bilo moguće doći u zemlji u kojoj je do spora došlo. U protivnom, strazburški sud bi morao brojati hiljade sudaca, procesi bi zbog zatrpanosti predmetima trajali duže nego na Haškom tribunalu za ratne zločine, a na koncu, malo bi ko bio zadovoljan ishodom.
Dijapazon prituzzbi s kojima se gradjani obrachaju Sudu u Strazburu je nevjerovatno ssirok. Prijavljuju se: muccenja ili nehumano postupanje prema zatvorenicima; nestanci ljudi ili nezakonito oduzimanje zzivota; nezakonito pritvaranje i drugi oblici oduzimanja slobode kretanja; nepostojanje pristupa sudskim organima ili arogancija predstavnika pravosudja i vlasti uopsste; sporost u rjessavanju sporova i nepristrasnost sudstva; prislusskivanje telefonskih razgova i sspijuniranje privatne prepiske; nezakonite deportacije i ekstradicije; diskriminacija homoseksualaca; nesloboda medija; sporovi imovinsko-pravne prirode; pravo nezbrinutih osoba na zasstitu; zakidanje penzijskih prava; ukidanje humanitarne pomochi; nebriga o siromassnima i nedostojan smjesstaj; uskrachivanje prava na drusstveni zzivot; unutarstranaccki sukobi i razilazzenja i tako dalje. Posebno veliku i ccestu skupinu spornih pitanja ccine one kategorije osnovnih prava ccovjeka koja se ticcu prava na rad i uslove zapossljavanja. Iz ove kategorije prava, Sudu u Strazburu stizzu prigovori po osnovu krssenja prava na rad, na struccno usavrssavanje ili na jednakopravnost na konkursu. Ima prigovara i zbog tjeranja na prisilni rad, nejednakih plata za isti posao, zbog nejednakosti izmedju musskaraca i zzena na istim poslovima, zbog krssenja prava na zdravstvenu zasstitu i socijalno osiguranje i tako dalje. Od 1995. godine, usvajanjem dopunskog protokola Evropske drusstvene povelje, moguche je podnossenje i kolektivnih zzalbi, ccime je radnim kolektivima, sindikatima, udruzzenjima poslodavaca, nevladinim organizacijama i sl. pruzzena prilika da podnose prigovore ili žalbe Evropskom odboru za socijalna prava.
Mnoga pitanja iz djelokruga aktivnosti Vijeća/Savjeta Evrope regulisana su brojnim konvencijama i protokolima, a sve u cilju zaštite prava i dostojanstva čovjeka. Na našim prostorima je, na primjer, nepoznato da od 1987. godine postoji Evropska konvencija za sprečavanje mučenja, neljudskih ili degradirajućih postupaka. Do tada se i u najdemokratskijim zemljama moglo samo pretpostavljati šta se dešava iza zatvorenih vrata zatvora, u policijskim stanicama, u ustanovama za mentalno oboljele i drugim ustanovama. Ovom Konvencijom se dopunjava zaštita građana čija su prava obuhvaćena Evropskom konvencijom o ljudskim pravima. Za razliku od stalnog Suda kojeg čine sudije, stalnu Komisiju Savjeta Evrope za sprečavanje mučenja čine nezavisni eksperti iz oblasti prava, medicine, zatvorske procedure, psihologije i politike. Komisija najčešće djeluje na terenu, obilazeći zatvore, pritvore i druga "sumnjiva mjesta", a svoje nalaze sistematizira u vidu izvještaja koji se dostavlja i zemlji u kojoj je smotra izvršena. U roku od šest mjeseci, država je obavezna reagirati na prikupljene dokaze o kršenju Konvencije o ljudskim pravima i Konvencije o sprečavanju mučenja, a najkasnije u roku od godinu dana obavezna je promijeniti praksu koja je ocijenjena nezakonitom i nehumanom. Ako su države na koje se izvještaji odnose saglasne, izvještaji Komisije se predočavaju i javnosti.
Dobro se, takođe, podsjetiti da su od 1993. godine na snazi Deklaracija i Plan djelovanja protiv rasizma, ksenofobije, antisemitizma i netrpeljivosti. Posebna komisija VE se od tada bavi samo ovim pitanjima.
Sve u svemu, put do punopravnog članstva u Vijeću/Savjetu Evrope, nije nimalo jednostavan, a još je teže dosegnuti standarde demokratske zajednice. Tekovine demokratizacije su u većini visokorazvijenih zemalja danas neosporne, ali to ne znači da je demokratizacija tamo sasvim završen proces. Kada bi sve bilo tako kao što nam često dokazuju predsjednici velikih i moćnih država, Savjet Evrope ovakav kakav je, ne bi ni postojao niti bi bio potrebn. (Kraj)
BiH u Vijeću Evrope, peti dio
BEZ EUFORIJE - REFORMA (U GLAVAMA) TEK POÈINJE
Svi najviši funkcioneri Vijeća/Savjeta Evrope smatraju da je prijem Bosne i Hercegovine u stalno članstvo najstarije i najmasovnije organizacije evropskih integracija velika pobjeda nad bosanskim separatizmima i lokalizmom. Za jednog od najautoritativnijih generalnih sekretara Vijeća/Savjeta, Waltera Shwimmera/Valter Ssvimer, "prijem 44. članice je od najvećeg političkog i simboličkog značaja za BiH, za region Balkana i za Evropu." Slično misle i mnogi zapadni analitičari i medijski komemntatori.
Tada aktuelni bh. ambasador u Vijeću/Savjetu Evrope dr. Igor Gaon, u službenoj ulozi diplomate, manje je euforičan. On smatra da je "ovaj neosporno značajan korak, ipak, tek simbolični korak konačnog približavanja Evropi", a da je "najvažniji zadatak koji čeka ovu zemlju nakon prijema, razvijanje regionalne saradnje, bez koje nema dubljeg ulaska u Evropske integracione procese". Ova ocjena je mnogo realnija. Zasnovana je na realpolitičkom stanju duha evropskog Zapada koji ni zbog jedne zemlje izvan svoje organizacione strukture ne bi narušavao vlastitu harmoniju i viziju daljeg okrupnjavanja. A jedan od važnih prinicipa je, kao što je i ranije naglašavano, upravo regionalizacija kao koncept pripravničkog stažiranja za globalno udruživanje na evropksom kontinentu. I obrnuto - materijalizacija koncepta globalne zajednice nije moguća bez njegove lokalne i regionalne implementacije.
Tadašnji predsjednik Komiteta ministara Vijeća/Savjeta Evrope, litvanski šef diplomatije Antanas Valionis, takodje, od početka kampanje za prijem BiH u punopravno članstvo podržavao je takve inicijative, ali je i on ukazivao na obimnost posla koji pred vlastima ove zemlje ostaje nakon prijema, prije svega na polju ustavnih promjena i prilagođavnja pravnog sistema evropskim standardima.
Utisak je, međutim, da ni jedno od rukovodstava u BiH ni u momentu prijema niti godinama kasnije nije doraslo stvarne težine i obimnosti ovog zadatka. Previše je deklarativnog a premalo pragmatičnog djelovanja. Stranački interesi i entitetske politike su neracionalno nadređene dugoročnoj opštenarodnoj potrebi. Strategija je, naravno, pogrešna jer je Zapad konsenzualno opredijeljen da Bosnu i Hercegovinu izgradi kao jedinstvenu, demokratsku i modernu evropsku državu. Iako se to možda, u magli lokalnih afera i predizbornih nervoza koje izazivaju prečesti izbori, trenutno ne vidi najbolje - prijem u Vijeće/Savjet Evrope je samo još jedna pismena ovjera takvog opredjeljenja. Političke partije koje se budu zalagale za evropsku BiH imaju budućnost, a ostale će, uvjeren sam, na dužu stazu gubiti potenciju i odumirati. To je, bez dvojbe, pitanje generacijske transformacije svijesti glasača, što i jeste jedno od strateških polja djelovanja Vijeća/Savjeta Evrope, o čemu je bilo više riječi u prethodnim poglavljima, posebno u četvrtom nastavku ovoga feljtona.
Radi ohrabrivanja procesa univerzalizacije na štetu separatizma i samodovoljnosti, uvijek je poučno osvrnuti se i oko sebe, svojih susjeda, prijatelja ili neprijatelja. Slovenija je u ovom kontekstu, za BiH vrlo poučan slučaj. Jer su i tamo, svih devedesetih godina nakon disolucije bivše Jugoslavije, bile veoma aktivne projanšine i druge opozicione političke snaga koje su kočile proces prilagođavanja standardima i zakonodavstvu evropskih integracija. Glavni im je argument bio uvijek isti - "odbrana nacionalnih interesa". Kamen spoticanja između slovenačke pozicije i opozicije su bili stalno novi i novi zahtjevi službenog Brisela da se nastavi (i ubrza) proces adaptacije slovenačkog nacionalnog zakonodavstva. Posebno se tada insistiralo na paketu imovinsko-pravnih pripisa, uključujući i ujednačavanje prava na kupovinu nekretnina, na čemu je posebno insistirala Italija, a kasnije i Austrija nakon što je u januaru 1995. godine postala punopravnom članicom EU. Iako je poslije prijema u Vijeće/Savjet Evrope većinu zakona bila prilagodila standardima Zapada, vlada u Ljubljani je morala usvojiti još desetke poptuno novih, do tada ne postojećih propisa na tlu Slovenije, da bi mogla pristupiti pregovorima o pridruženom članstvu u Evropskoj uniji. Među njima je, na primjer, bio i Zakon o privremenom utočištu, kojim se, pod precizno definiranim uslovima kao i u EU, strancima moralo omogućiti pravo na legalan rad. Harmonizacija propisa i standarda na kojima počivaju državne vlasti i lokalna uprava na Zapadu ima za cilj da se u svim zemljama-kandidatima za evro-atlantske integracije (a članice EU i NATO su punopravni članovi ili posmatrači i Vijeća/Savjeta Evrope) građanima omoguće isti ili slični pravni uslovi pod kojima će se oni ospoljavati kao aktivni subjekti uže i najšire društvene zajednice. To je za zapadnu filozofiju života veoma važno, jer na (makar prividnoj) pravičnosti i (vrlo striktnoj) obaveznosti pojedinca prema poštovanju zakona, temelji se cjelokupni mehanizam funkcioniranja zapadnoevropskog modela savremenog društva. Bez toga bi zavladao haos, a integracioni procesi bi bili iluzija, kao u doba evroidealista između dva svjetska rata.
Da zapadni model "vladavine prava" ipak nije frazeologija, mogli su se uvjeriti i oni bh. građani koji su po bilo kojem osnovu boravili ili koji borave u zapadnoevropskim zemljama. Jednakopravnost po Evropskoj konvenciji o ljudskim pravima, koju je u ime BiH 24. aprila 2002. godine potpisao tadašnji predsjedavajući Predsjedništva BiH Beriz Belkić, stranci uživaju jednako kao i domaći građani. Evo i jednog neobičnog primjera : grupa ranjenika iz Goražda, koja je 1995. liječena u Belgiji bila je nezadovoljna liječničkim tretmanom i politikom socijalne pomoći. Ranjenici su izračunali da su, osim lošeg tretmana u bolnicama, i materijalno zakinuti za po oko 150 eura mjesečno. Pod pritiskom domaćih medija i javnosti, vlasti ove zemlje su brzo reagirale preduzimajući različite mjere kako bi se medicinski tretman prema ranjenicima popravio, a Sud za ljudska prava u Strazburu donio je izvršnu presudu o retroaktivnoj isplati uskraćenih socijalnih davanja, jer je ustanovljeno da se belgijska država de facto ogriješila prema bosanskohercegovačkim državljanima koji su podnijeli prigovor.
Uz sve sličnosti među zemljama koje se nalaze pred izborom: integracija ili dalje zaostajanje i izolacionizam, ipak između njih postoje i velike specifičnosti koje se u Strazburu i Briselu uzimaju u obzir. Ma koliko se ponekad činilo da je zapadni pristup tvrdo ukalupljen, sličnosti i razlike među državama tranzicijskog kruga, birokratki svedeno, razvrstane su na opšte i specifične preduslove za bilo kakav početak pregovora o integriranju u širu međunarodnu zajednicu. Pod opštim preduslovima je sve ono što je neophodno prihvatiti ili izgraditi prije prijema u Vijeće/Savjet Evrope (pravni sistem i demokratizacija u najširem smislu), a specifični su razrađeni za svaku pojedini državu. Najvažniji uslovi iz ove grupe za BiH su izgradnja i jačanje uloge centralnih institucija uključujući i državnu graničnu službu, reforma pravosudnog sistema, primjena ustavnih normi o konstitutivnosti naroda, povećanje kohezije između entiteta, davanje takta u procesu regionalne saradnje. Iz naprijed opisanih razloga gotovo ništa od ovoga nije bilo kočnicom za prijem u Vijeće/Savjet Evrope. Ali biće kočnica za svaki novi korak na putu uključivanja u tokove kojima ide Evropska unija, a u većini slučajeva i najšira međunarodna zajednica.
Prva naredna stepenica je punopravno članstvo u natovom programu Partnerstvo za mir (PfP) i pridruženo članstvo u Evropskoj uniji. Iako je članom 237 Osnivačkih ugovora EU predviđeno da "svaka evropska država može samoinicijativno zatražiti da postane članica Zajednice", sasvim je izvjesno da ova formalno-pravna odrednica podrazumijeva i obavezu prethodne pripremljenosti za pridruživanje. Uz sve ostalo što je Bosni i Hercegovini promijeniti prije prvog sljedećeg potpisa (u zgradi NATO-a ili nekoliko kilometara dalje u EU) jeste i povećanje stepena učtivosti u komunikaciji s međunarodnim predstavnicima. Jer lascivno podilaženje i površna nekritičnost, jednako su štetni koliko i neosnovana vulgarizacija uloge i funkcija koje obavljaju svekoliki civilni, vojni i policijski zvaničnici u Bosni i Hercegovini. Zato, bez euforije! Reforma u glavama tek počinje.(Kraj)
BiH u Savjetu Evrope (6)
EVROPEIZACIJA BALKANA, DA - BALKANIZACIJA EVROPE, NE
Prije nego što je postala punopravnom članicom Vijeća/Savjeta u Strazburu, Bosna i Hercegovina je uspješno odslužila pripravnički staž i u Paktu za stabilnost jugoistočne Evrope. Sarajevskim samitom ovog, takođe vrlo neobičnog saveza evropskih i nekoliko najjačih vanevropskih zemalja, zadnjih dana jula 1999. godine, utemeljena je neka vrsta Evropske Unije za jugoistočnu Evropu u kojoj su SAD, Rusija, Japan i još neke zemlje pridruženi članovi ili posmatrači. Iako se u političkim i javnim krugovima i tada i danas rijetko govorilo o tome da je Pakt stabilnosti, u ekonomskom i sigurnosnom smislu, trebalo da bude ono što je na globalnom planu Vijeće/Savjet Evrope u oblasti demokratizacije, vladavine prava, tolenacije među ljudima i sl. - u stvarnosti je trebalo biti upravo tako. Uloga Pakta je da koordinira međunarodne aktivnosti u oblasti ekonomske obnove, političke stabilizacije i uspostave sigurnog okruženja za demokratizaciju kako bi se ovo područje što kvalitetnije pripremilo za više oblike integracija. U praksi, Pakt stabilnosti je najviše fokusiran na regionalnu ekonomsku saradnju, razvoj zajedničkih infrastrukturnih mreža, stvaranje carinske unije i omekšavanje međudržavne saradnje radi ubrzanja prometa ljudi, kapitala i usluga. Glavni cilj Pakta stabilnosti je, dakle, kao i Vijeća/Savjeta Evrope, EU i OESC-a je - evropeizacija Balkana.
Iz takvog rasporeda uloga se može zaključiti da je u evropskim prijestolnicama konačno shvaćeno da je jeftinije, dugoročnije i obostrano korisnije pristupiti ekonomskom, demokratskom i svakom drugom uravnoteženju između evropskog jugoistoka i sjeverozapada, nego se pomiriti s rizikom da jednoga dana (zbog multipliciranja faktora nestabilnosti) balkanizacija (pod kojom se apriorno podrazumijevaju separatizam, sukobi i primitivizam) prije ili kasnije zahvati i neka druga područja evropskog kontinenta.
Potpuno svjestan o čemu se radi, dobro obaviješteni austrijski diplomat u ulozi novog koordinatora Pakta stabilnosti, Erhard Busek, odmah je po preuzimanju dužnosti (1. januara 2002.) najavio radikalne promjene unutrašnje organizacije i redefiniciju uloge Pakta stabilnosti kako bi ova organizacija bila spremna za dugoročni proces evropeizacije regiona. Za razliku od većine evrobirokrata, profesionalnih analitičara i političara, Busek je u Paktu startovao s koncepcijom koji podrazumijeva «evropeizaciju odozdo». Samim tim je njegova formula bila logičnija od prethodnih. Njom je zamišljeno mnogo šire područje reformi i prilagođavanja evropskim standardima - ali prvenstveno kroz rad na terenu umjesto ranijih pokušaja da se gotovi modeli zapadnoga društva ‘presade' na ‘korovom zaraslo' i posno balkansko zemljište. Busek je, takođe, jedan od rijetkih koji se, ni ranije ni tada, nije ustručavao javno priznati da ni zapadna demokratija nije u svemu savršena, te da bi i samom zapadnom konceptu društvene zajednice «dobro došla ozbiljnija reforma».
Prvi ozbiljan znak evropeizacije Balkana, po Busekovom viđenju, trebalo bi da se manifestira kroz «snažno regionalno povezivanje, bezrezervni respekt međunarodno-priznatih državnih granica i opredijeljenost svih političkih i državnih lidera, te političkih stranaka da prihvate univerzalne standarde demokratskih društava i liberalnih zapadnih ekonomija.
Analitičari uticajnog briselskog Centra za evropske političke studije (CEPS), pod evropeizacijom Balkana podrazumijevaju "sinhonizirano i dosljedno provođenje cjelokupne evropske politike u vezi sa pripremama zemalja ovog područja za pristupanje evropskim integracijama", što podrazumijeva nešto širi okvir uslova od Busekove piramide prioriteta. Osim regionalne saradnje i prihvatanja univerzalnih standarda demokratskih društava i slobodne ekonomije, po CEPS-u je potrebno uspostaviti još i monetarnu uniju, razvijenu regionalnu infrastrukturu i bezvizni režim unutar regije. Osim toga, «radikalno reformirani Pakt stabilnosti» trebalo bi da obuhvati cijelo područje nestabilne i ekonomski pasivne Evrope - od Balkana do Kavkaza, ili bi trebalo formirati novi internacionalni pakt stabilnosti koji bi imao iste principe rada za sve, ali različite zone odgovornosti. Jedna zona bi, po CEPS-u, bila jugoistok Evrope, a druga južnokavkaško područje. O tome je postignuta i politička saglasnost na samitu Organizacije za evropsku sigurnost i saradnju (OESC), u Istambulu. Te 1999. godine OESC je pozvao medjunarodnu zajednicu na osnivanje Pakta stabilnosti (ili Pakta sigurnosti) i za područje Kavkaza. Niko, međutim, tada nije znao precizno reći kako bi taj novi Pakt trebalo da izgleda, ali je izraženo uvjerenje da bi tri najveća susjeda južno-kavkaškog područja: Rusija, Turska i Iran, te dva svjetska lidera : Sjedinjene Američke Države i Evropska unija, morali pronaći pravu formulu za predupređivanje kriza.
Vodeći analitičar CEPS-a, profesor Michael Emerson/Majkl Emerson nema nikakve dileme da glavnu ulogu (u prvoj fazi evropeizacije) treba da imaju Vijeće/Savjet Evrope i reformisani Pakt stabilnosti, koji bi postupno trebalo da preraste u "najširi međunarodni front za slamanje međuetničkih sukoba i širenje demokratskih principa". A da bi takav ‘široki međunarodni front' bio efikasan, smatra Emerson, neophodno je uspostavljanje «trojnog strateškog partnerstva između Evropske unije, Ruske Federacije i Sjedinjenih Američkih Država ». Ali i prije tog futurističkog ujedinjenja jedno je izvjesno: evropski saveznici udruženi pod kapom Evropske unije, neće pristajati na balkanizaciju onoga što su mukom stvarali više od pola stoljeća. Evropeizacija Balkana je mnogo izvjesnija tehnologija daljeg upravljanja Evropom budućnosti.(Kraj)
BiH u Vijeću Evrope, sedmi dio
SUKOB LOKALNIH I GLOBALNIH INTERESA
Jedna od važnih razlika između Vijeća/Savjeta Evrope i drugih evropskih i međunarodnih organizacija jeste i ta što na ovu, strazburšku 'kuću demokratije', iako je najstarija zajednička evropska organizacija, nema uobičajenih kritika zbog prebirokratiziranosti, tromosti, neinventivnosti, udaljenosti od svakodnevnog života. Razlog je prvenstveno u tome što Vijeće/Savjet Evrope, kao što je već rečeno, ne raspolaže značajnijim investicionim fondovima. Glavne aktivnosti se odvijaju u formi ekspertske pomoći, monitoringa, edukativnih kampanja, zakonodavnih reformi i kroz druge, više društvene nego ekonomske vidove aktivnosti. Gdje se ne vrte veliki novci tu nema afera, a ni velikih kontrola.
Pakt stabilnosti, kao najmlađa evropska institucija i kao prvi stvarni regionalni pristup prema jugoistočnoj Evropi, permanentno je pod udarom opravdane i neopravdane kritike koja u talasima dobija prizvuke kampanje za potpuno ukidanje. Najdirektiniji zagovornik takve ideje je uticajna njemačka političarka u Evropskom parlamentu, Doris Pack/Pak koja smatra da Pakt stabilnosti za jugoistočnu evropu, iako je veoma skupa organizacija, „ni samoga sebe ne može uspješno koordinirati" te da ga kao takvog treba zbrisati.
Analitičari centra za evropske političke studije (CEPS) smatraju da je Pakt do sada bio neuspješan zbog toga što nije bilo iskrenog partnerstva među 'silama osovine' (EU, Rusija i SAD), što glavni finansijeri nisu željeli da njihovu pomoć i strategiju koordiniraju drugi, te što zemlje regiona (uprkos verbalizmu) nisu gledale ozbiljno na regionalne ekonomsko-političke integracije, pravdajući to navodnim strahom od novog tipa jugointegracije. Sudaranje lokalnih i globalnih interesa je očigledan koliko je očigledan i ishod - biće onako kako 'sile osovine' ocijene svrsishodnim. Pitanje je jedino trenutka koji će procjeniti optimalnim.
Analitičari CEPS-a i drugi nezavisni predlagači zajedničke politike 'velike koalicije' predlažu da se u prvoj fazi «racionalne regionalne politike» pokušaju stvoriti uslovi u kojima bi sve zemlje regiona pristupile EU u paketu, ili da se u prelaznom periodu adaptacije pribjegne takozvanom virtualnom (fiktivnom) članstvu. Svi takvi 'ideolozi' su takođe saglasni da je "integracija u Evropsku uniju - srednjoročno i dugoročno - jedina strateški ispravna opcija, te da na tom putu postoji samo jedan ispravan smjer - evropeizacija Balkana.
Rekonstrukcija evropske politike prema regionu, uključujući i «serioznu racionalizaciju Pakta stabilnosti», imala bi nekoliko ključnih prednosti: vodeća uloga EU postala bi jasnija i legitimnije organizovana; podstakao bi se nastavak angažovanog rada drugih međunarodnih faktora u regionu; regionalna rukovodstva bi bila ohrabrena da pojačaju saradnju; a dosadašnja praksa birokratsko-komitetskog sastančenja bila bi zamijenjena terenskim radom po uzoru na Vijeće/Savjet Evrope. Takođe, umjesto funkcije koordinatora Pakta stabilnosti, CEPS predlaže imenovanje specijalnog predstavnika ili ambasadora sa širokim ovlastima, kojeg bi imenovala Evropska unija. Najnepovjerljivije prema Paktu su, međutim, Sjedinjene Američke Države, iako su 1999. godine podržale ideju o njegovom osnivanju, pa se cijeli proces rekonstrukcije regionalne politike godinama nakon tog datuma nalazio u svojevrsnom interregnumu, iako je prvobitna ideja o osnivanju Pakta stabilnosti sezala sve do savremene vrste Maršalovog plana za zemlje jugoistočne Evrope. Bilo je takođe analitičara, među kojima i ovaj autor, koji su uoči Sarajevskog samita 1999. godine upozoravali da se iza projekta Pakta stabilnosti krije neka vrsta "druge lige Evropske unije" u kojoj će se za poziciju u Briselu međusobno takmičiti zemlje koje ni po jednom relevantnom kriterijumu zadugo neće biti zrele za pridruženo, a pogotovo ne za punoprano članstvo. A takva je u to vrijeme bila i Bosna i Hercegovina.
Dileme oko toga šta Pakt stabilnosti donosi ili odnosi državama koje su u njega uključene, proističu najvećim dijelom iz činjenice da ni do danas glavni osnivači Pakta stabilnosti: Sjedinjene Američke Države i Evropska unija, nisu uspjeli približiti vlastite interese kada je riječ o balkanskom području. Drugi razlog je što se u Vijeću/Savjetu Evrope, Evropskoj uniji i Evropskom parlamentu ured Pakta stabilnosti, de facto, uvijek iznova dočekuje kao "dupli kolosjek" kada je riječ o regionalnoj politici EU. Treći izvor sumnjičavosti je uskraćivanje Paktu prava na vlastiti budžet iz kojeg bi se finansirali prioritetni projekti u regionu. Umjesto toga, njegova uloga je svedena na koordinaciju onih koji se, zbog pozicija koje imaju, ne daju koordinirati (SAD i EU).
Otrježnjenje u glavama idejnih tvoraca i najglasnijih zagovornika projekta Pakta stabilnosti u posljednje vrijeme dolazi sa spoznajom da 'zec leži' u početnoj preambicioznosti. Dobro upućeni diplomatski izvori u Briselu smatraju da je prilikom osnivanja Pakta, potcijenjena uloga mnogo ranije utemeljenih centara finansijske moći i političkog odlučivanja, koji - finansijski gledano - tijesno gravitiraju oko Svjetske banke, Međunarodnog monetarnog fonda i oko vlada nekoliko ekonomski najjačih zemalja svijeta, a u političkom smislu gravitacija se odvija oko EU, NATO-a, OESC-a i Vijeća/Savjeta Evrope - starih i eminentnih organizacija ekonomsko-politički moćnijeg dijela čovječanstva.
Posljedica takve podjele uloga je, uz ostalo, da "Maršalov plan" za članice Pakta stabilnosti, koji podrazumijeva gotov novac za zajednički odabrane strateške projekte, za sada nije na vidiku. Finansijska pomoć po modelu ekonomske obnove ratom porušenih zemalja u Drugom svjetskom ratu, (koja je po današnjem kursu američkog dolara iznosila cijelih 100 milijardi $) za sada se u stručnim krugovima u Briselu ne smatra prioritetom. Naprotiv, vjeruje se da je neophodno prvo završiti s prvom fazom društvenih reformi u svim zainteresiranim zemljama, što podrazumijeva i uspostavu demokratske vlasti, vladavinu prava i početak ekonomskih reformi. Slični kriterijumi su, doduše, vrijedili i za evropske države kojima je 1948. odobrena Maršalova pomoć SAD-a za ekonomsku obnovu i demokratizaciju, ali je ona bila neuporedivo veća i dolazila je iz jedne (centralizovane kase) pa je samim tim i njena realizacija bila efikasnija. U slučaju Balkana i jugoistočne Evrope, odluke o investiranju je neophodno usaglasiti u desetinama vladinih kabineta - od Tokija i Moskve, do Londona, Beča ili Ljubljane. (Kraj)
BiH u Vijechu Evrope, osmi dio
OD BERLINSKOG ZIDA DO EVROPSKO-RUSKE UNIJE
Pad Berlinskog zida, ujedinjenje dvije Njemačke, demokratizacija u zemljama Srednje i Istočne Evrope, oslobađenje od tutorstva Sovjetskog Saveza koji se i sam u novembru 1991. raspao - donijeli su početkom devedesetih godina velike promjene na tlu Kontinenta. Tadašnja "dvanaestorica" Evropske unije počela su proces produbljivanja saveza na političkom i monetarnom području. Razrađen je novi ugovor, koji je brzo nakon ‘tektonskih poremećaja' u Evropi potvrđen odlukom šefova država i vlada EU, 9. i 10. decembra 1991. u holandskom gradiću Maastrichtu/Mastriht. Ugovor je potpisan 7. februara 1992. godine u istom gradu na tromeđi Njemačke, Holandije i Belgije i od tada se Evropska zajednica (EZ) naziva Europskom unijom (EU). U početnoj fazi nakon osnivanja, Zajednica, koja je bila ograničena na zajedničko tržište za ugalj i čelik u šest država-osnivača, u protekloj polovini vijeka je odigrala ključnu ulogu u očuvanju mita o Zapadnoj Evropi. Prije svega na temeljima dijaloga, usaglašavanja interesa i ravnopravnosti uspjela je kroz zajedničke institucije ujediniti i pobjednike i gubitnike u Drugom svejtskom ratu. EU je danas najveća ekonomska sila mjereno po bruto društvenom proizvodu, a uvertira u stvaranje ovakve i ovolike Unije je, nesporno, bilo stvaranje Vijeća/Savjeta Evrope kao najšireg kontinentalnog fronta za izgradnju zajedničke budućnosti. Nakon posljednjeg proširenja kada je 1. januara 1995. punopravni član postala Austrija, bruto društveni proizvod (GDP) EU je bio oko 6000 milijardi eura godišnje. Ali, ni tada ni danas ona nije uspjela stvoriti instrumente koji bi joj na diplomatskom polju obezbijedili vodeću poziciju u svijetu, zbog čega se još uvijek u stručnim krugovima uobičava reći da je EU i dalje «ekonomski div, a politički patuljak».
Imajući u vidu brojne već prispjele i potencijalne molbe za pristupanje ovoj zajednici država Evrope, Unija nema drugog izlaza nego nastaviti put ujedinjenja (proširivanja) na načelu federalnog jedinstva. Odavno je, takođe, jasno da novonastala unija država ne može postati stvarnom Unijom bez jačanja vlastite unutrašnje strukture i racionalizacije svoje vrlo složene procedure odlučivanja, pri čemu je neophodno unutrašnju efikasnost uskladiti s demokratskom legitimnošću. U protivnom, stalno bi prijetila opasnost raspada ili paralize zajedničkih mehanizama na kojima Unija počiva. Većina evropskih stratega smatra, da uprkos neminovnosti proširivanja, "Velika Evropa" od Atlantika do Urala može postati i opstati kao organizirana ekonomsko-politička sila samo ako očuva stabilno jezgro koje je sposobno jedinstveno nastupati na svjetskoj političkoj, ekonomskoj, monetarnoj i vojnoj pozornici. Sve su to, dakle, područja u kojima Vijeće/Savjet Evrope nema direkte nadležnosti pa se nakon pedeset godina postojanja pokazalo da bi današnja EU bila gotovo nemoguća bez ove organizacije, jer su ovako, sa Vijećem/Savjetom Evrope, uloge gotovo savršeno podijeljene.
Više od pet decenija izgradnje jedinstvene Evrope duboko je ‘utetovirano' u historiju i pamćenje svih tamošnjih generacija. Èak se vremenom i mentalitet Evropljana mijenjao. Neovisno o političkim usmjerenjima, biračima i vladama država-članica EU je danas jasno da je razdoblje apsolutnog nacionalnog suvereniteta prošlo i da sve nacije mogu nastaviti samo zajednički put ekonomskog i socijonalnog napretka, a pojačavanje individualnog utjecaja EU i svake članice pojedinačno u svijetu moguće je samo ako sve zajedno ujedine svoje snage i, kako bi rekao jedan od najpredanijih evrofederalista Robert Schuman/Ssuman - "ako podijele svoju sudbinu", što je (kako se moglo ranije u ovom feljtonu vidjeti) glavna ideja vodilja i Vijeća/Savjeta Evrope.
Metodologija, koja se temelji na stalnoj interakciji između nacionalnih i zajedničkih interesa, pri čemu se (uzimajući uvijek u obzir i nacionalne razlike) stvara vlastiti identitet Unije, ništa nije izgubila od svoje prvobitne vrijednosti iz vremena idejnih začetnika danas najmoćnije ekonomsko-političke organizacije: Zajednica, a potom Unija stvorena je da bi se premostili neprijateljstvo, hegemonizam i primjena sile - sve ono što je u ranijim etapama dominiralo u odnosima među državama onoga vremena. Takva je metodologija u vrijeme hladnog rata omogućila slogu u formalno-demokratskoj i zajedničkim vrijednostima privrženoj Europi. Nestanak suprotnosti između Istoka i Zapada, bila bi pobjeda evropskog duha kojem su težile sve dosadašnje generacije evropskih idealista-utopista i fanatika evropskog federalizma. Taj je duh danas evropskim narodima potrebniji nego ikada, jer samo zajedništvo, tolenacija i uvažavanje različitosti mogu obdržati Kontinent u stvaranju novih oblika ujedinjene Evrope. A novi putevi Evropsku uniju nezaobilazno vode na Istok i ka centralnoj Evropi, jer je to njeno strateško područje djelovanja ukoliko ne želi da se uspostavi nova gvozdena zavjesa na granicama Slovenije, Mađarske, Slovačke, Èesske Republike i Poljske.
Današnja Evropska unija je, isto kao i današnje Vijeće/Savjet Evrope, rezultat neumornog rada onih koji su 50-tih godina 20. stoljeća nazaustavljivo unapređivali genijalnu ideju ujedinjenja radi pomirenja. Ohrabrenja dolaze iz činjenice da već danas, iako je proces u punom zamahu i trajno je otvoren, ni jedna ekonomsko-politička zajednica svijeta nije dostigla toliki stepen organiziranosti i integriranosti, niti je i jedna druga nadležna za toliki broj sektora zajedničkog života - od ekonomije i politike do građanskih prava i jedinstvenog monetarnog sistema, vanjske politike, unutrašnje sigurnosti, viznog režima, a od 1993. godine i do zajedničke vanjske i odbrambene politike.
Dalje tokove ujedinjenja niko pouzdano ne može predvidjeti, jer među zemljama koje sada jesu Unija i onih koje se žele pridružiti, osim ekonomskih i političkih veoma su duboko ukorijenjene i psiho-sociološke, ideološke, strukturne, mentalne... podjele. Ta se razdjelnica proteže od nekadašnjeg Konstantinopolja pa sve do Finske. To su nezaobilazne stečevine s kojima je Stari kontinent ušao i u 21. stoljeće. Izazov je veliki, a obaveze i Istoka i Zapada još veće, jer ‘kocka je bačena' i povratka više nema čak i kada bi neko želio..
Od berlinskog zida, svi putevi dalje vode ka zapadno-ruskoj uniji. (Kraj)
BiH u Vijeću Evrope, deveti dio
ZAŠTO JE BALKAN (P)OSTAO PERIFERIJA EVROPE
Već na početku profiliranja današnjeg zapadnoevropskog tipa društvene strukture, razvoj Balkana je bio limitiran njegovim geografskim položajem. Sa sjeverozapada su mu za leđima uvijek stajali Germani i Italijani, a sa sjeveroistoka mnogoljudne Rusija i Turska. Saobraćajna izoliranost, prirodne (geografske prepreke) i fizička nepristupačnost, te čitav niz drugih okolnosti kao što su mentalitet, običaji i tradicija - ostavili su dramatične tragove. Krvna osveta i osvetoljubivost ili iracionalni nacionalni ponos koji je u moderno doba evoluirao do poznate ‘mudrosti' srpskoga vođe devedesetih godina, Slobodana Miloševića, koji je na početku svojih, srećom, neuspjelih osvajačkih ratova izjavio da je "bolje i srpsko korijenje nego zapadni dolari" - samo je jedan od vidova generirane destrukcije koja je vijekovima opstajala u onim dijelovima Evrope koji su, iz geografskih i političkih razloga, bili i sve do danas jesu periferijom. U toj periferiji, stalne pobune, zavjere, bratoubilački ratovi i težnje ka nacionalnim podjelama (balkanizaciji) ugušivani su najokrutnijom silom i razaranjima od stane imperijalnih vladara ili su, nešto zapadnije, uspostavljani pravi betonski zidovi izmedju naroda i političkih sustava, kao što je bilo između dvije Njemačke nakon II svjetskog rata. Kakogod je u nekom od dijelova jugoistočne Evrope imperijalna ‘super-vlast' nestajala, tako su se istodobno podizali ustanci radi istrebljenja jednih ratobornih naroda od strane drugih.
Pad berlinskog zida, ujedinjenje dvije Njamčke, demokratizacija u zemljama srednje i istočne Evrope, raspad SSSR-a i oslobođenje istočnoevropskih država od tutorstva Moskve, donijeli su početkom devedesetih godina historijske promjene ne samo na Starom kontinentu, a nezamjenjivu ulogu u svemu tome imala je strategija «tihog preobražaja » koju je nenametljivo i istrajno provodilo Vijeće/Savjet Evrope. I tadašnja 12-člana Evropska unija dobila je snažan poticaj za produbljivanje Saveza po svim glavnim linijama, a posebno na političkom, monetarnom, institucionalnom i sigurnosnom području. EU od tada donosi uredbe i zakone koji se prvenstveno odnose na evropske građane, osiguravajući im znatno viši nivo zajedničkih prava, ljudskih sloboda, kolektivne sigurnosti i ekonomskog prosperiteta.
Rušenjem Berlinskog zida, dakle, nisu srušene samo betonske zapreke kojima je iz političkih razloga bio podijeljen isti narod, već su srušeni temelji skoro polustoljetnog hladnoga rata između Istoka i Zapada. Počela je ubrzana industrijalizacija i demokratizacija istočnog dijela velike države, novac je sa zapadne strane počeo u milijardama maraka godišnje doticati na istočnu, optimizam i radost većine Nijemaca nisu se u prvim godinama nakon rušenja Zida, mogli opisati riječima. Trebalo je to vidjeti i doživjeti. Mlađe generacije taj ogroman događaj u historiji modernog njemačkog i evropskog bića, vjerovatno nikada neće moći ni razumjeti. Jedan od razloga je što će mnoge važne činjenice o tome vremenu vjerovatno još zadugo biti izvan očiju najšire javnosti. Prema američkom historičaru i teoretičaru međunarodnih odnosa, F. Williamu Engdahlu/Viljem Engdal, ratovi na Balkanu s početka 90-tih "izrežirani su zajedničkim naporima tadašnje britanske premijerke Margaret Thatcher/Tačer i francuskog predsjednika Francoisa Mitteranda/Franosa Miteran u očajničkom pokušaju da spriječe konačni plan tadašnjeg kancelara Helmuta Kohla (Kol) o ujedinjenju dviju njemačkih država". A u osnovi takvog Kolovog scenarija bili su geopolitički interesi, odnosno "preventivno djelovanje" protiv američkog unipolarizma koji se veoma jasno nazirao kao alternativa hladnom ratu koji je tada bio na izdisaju.
Međutim, rušenjem fizičkih i političkih barijera među ljudima i stalno jačanje uloge Vijeća/Savjeta Evrope, Evropske unije, OSCE-a i NATO-a, nije po automatizmu rođena i nova era razumijevanja i eliminasanja politike sile, prinude i ratova. Naprotiv. Osiromašenje siromašnih je i dalje egzistiralo, duh nacionalizma je ponovo izašao ‘iz boce', na Balkanu su zapaljeni novi ratovi. Kako je vrijeme prolazilo, kako su se žrtve ratova uvećavale a materijalna dobra i historijske vrijednosti nestajale s lica zemlje - sve se više činilo da je onaj nedovoljno poznati engleski geograf s početka 20. vijeka koji je osmislio cijelu naučnu disciplinu pod nazivom geopolitika - zaista bio apsolutno u pravu.
Naime, još u septembru 1989. tadašnji direktor Centralne obavjesstajne službe S.A.D. (CIA) William/Viljem Webster javno je izjavio da je novo područje djelovanja američke tajne sluzzbe "rad u posthladnoratovskoj eri". Ukazujući na sve očiglednije znakove okretanja Gorbačovljevog Sovjetskog Saveza prema Zapadu, uključujući i približavanje unutar-sovjetskom sporazumu o razdružanju, Webster je tada precizirao: "Ekonomska pitanja kao što su trgovinske neravnoteže i tehnološki razvitak ilustruju pitanje koje postaje sve jasnije - naši (čitaj američki) politički i vojni saveznici ujedno su i naši najveći privredni suparnici". Strah od komunističkih tajnih operacija, zavjera i subverzija bio je, dakle, završen a glavnu ulogu u takvom preokretu odigrao je tadašnji prozapadno orjentirani ruski predsjednik Mihail Gorbačov, bez čijeg pristanka, formalni ujedinitelj dvije Njemačke, Helmut Kohl ne bi mogao ni napraviti politčki posao stoljeća. Široj javnosti je malo poznato da je prethodno, Gorbačov u tajnosti, sklopio tajni plan s predsjednicima triju najvećih sovjetskih republika : Ruske Federacije, Ukrajine i Belorusije o konačnom, mirnom, razdruživanju Sovjetskog Saveza.
Novonastale pojave su nadmašile same sebe i njihove režisere. Izgleda niko tada kao Gorbačov sam nije shvatao koliko su bile teške ekonomske tegobe tadašnjeg Sovjetskog Saveza i Istočnog bloka. Gorbačov je kasnije tvrdio da je iskreno vjerovao da bi ujedinjenje dvije Njemačke moglo biti najkonkretniji pokretač Perestrojke, odnosno ekonomskog oporavka sovjetskih republika. Tadašnji, uprkos svemu, ipak moćni Sovjetski Savez se raspao, a Gorbačov je, logično, u domaćim opozicionim krugovima proglašen najodgovornijom osobom za takav rasplet. Takvu hipoteku će kod većine Rusa nositi zauvijek.
Bipolarni svijet je tada nestao. Sjeverna Amerika je postala neprikosnoveni lider svijeta i dežurni ‘policajac'. Zato nije teško razumjeti lakoću s kojom su S.A.D. i Velika Britanija već 16. januara 1991. pokrenule do tada nezabilježenu vazdušnu operaciju. Meta je bio 16-milionski Irak, a izgovor Sadam Husein koji je početkom avgusta prethodne godine pokušao preuzeti naftom prebogati Kuvajt. Bio je to samo uvod narednim, nezaustavljivim, invazijama koje su intenzivirane dolaskom Georga Busha (Džordž Buš) mlađeg na čelo Bijele kuće.
Vijeće/Savjet Evrope je u svemu tome bio i ostaje nemoćan, jer njegova uloga kao što se moglo vidjeti u prethodnim poglavljima, ne smije imati ni najtananijih vezica s vojnim aktivnostima. Evropska unija je, međutim, iako formalno-pravno proširenih ovlasti već od 1993., cijelu ovu igru posmatrala nemoćno. Do otrježnjenja je došlo skoro četiri godine kasnije kada je rat zapadnih sila protiv Miloševićevog fašizma nikakvim drugim sredstvima nije mogao izbjeći. Tek od tada EU užurbano izgrađuje partnerske odnose sa S.A.D. i Rusijom, preuzimajući s pravom poziciju ‘drugog pola' u svijetu novopodijeljenih glavnih uloga. (Kraj)
BiH u Vijeću Evrope, deseti dio
KUDA I KAKO DALJE?
Prijemom Bosne i Hercegovine u Vijeće/Savjet Evrope u Strasbourgu, njeni građani su postali dio velike evropske demokratske porodice u kojoj, kao što je napomenuto, više od 800 miliona ljudi uživa zaštitu pod paragrafima Evropske konvencije o ljudskim pravima. To, naravno, ne znači da u takvoj 'porodici' nema nacionalnih, ekonomskih, socijalnih, etničkih i drugih problema. Separatistički pokreti od Balkana do Kavkaza ostaju izvor visokog rizika i stalne zabrinutosti. Francuski Le Pen (Jean-Marie Le Pen) nije jedini.
Kada je u aprilu 2002. godine informirao Politički komitet Parlamentarne skupštine Vijeća/Savjeta Evrope o tome dokle se stiglo s pripremama za prijem BiH u ovu instituciju, tadašnji Visoki predstavnik i uporni zagovornik integracionih procesa, Wolfgang Petritsch/Volfgang Petrič ustvrdio je da bi svi uslovi za dobijanje punopravnog članstva u VE mogli biti ispunjeni "preko noći", kada bi među političkim funkcionerima u zemlji postojala volja za kompromisom". Takav stav vrijedi i danas. Nedostatak političke volje među liderima i retrogradni nacionalni romantizam u masama, predstavljaju glavne prepreke na putu prema Evropskoj uniji i natovom programu "Partnerstvo za mir" (PfP) mada je, takođe, istina da do Brisela nikada iz Banjaluke ili Sarajeva nije stigla formalna poruka ni jednog funkcionera, uključujući i najradikalnije vođe političkih partija, da im EU nije potrebna, da je prijem u Vijeće/Savjet Evrope štetno po nacionalnu samobitnost, ili da je vojni angažman međunarodne zajednice u BiH, promašena investicija.
U takvom unutrašnjem košmaru, u kojem su i svi i niko za Evropu i njene demokratske tekovine, iz Sarajeva je početkom februara 2000. godine (dvije godine prije prijema u VE), ipak, upućena formalna molba Evropskoj uniji da se pristupi izradi prve verzije Studije o opravdanosti pregovora koji prethode potpisivanju Sporazuma o stabilizaciji i pridruzzivanju (SSP). Nakon što je takav Sporazum u novembru 2000. potpisala Makedonija, a potom i Hrvatska, BiH je uz SR Jugoslaviju i Albaniju ostala jedina zemlja jugoistočne Evrope koja u tom času nije imala ni jednu vrstu ugovornih odnosa sa EU, a zajedno sa tadašnjom SRJ je bila jedina koja nije imala potpisan ni ugovor o već spomenutom Partnerstvu za mir u okviru NATO-a. Odgovor iz Brisela je tada bio negativan. Ocijenjeno je, s razlogom, da je nesloga u zemlji i dalje dominanta crta tekuće politike, pa je nadležnima u Sarajevu odaslano 18 novih "opštih i posebnih uslova" koje je neophodno ispuniti prije početka pregovora o pridruživanju. Sedam uslova je bilo političkog karaktera, šest iz oblasti ekonomije i pet iz domena demokratije, ljudskih prava i poštovanja zakona. To je onaj već poznati paket kojeg političari i vladini službenici u zemlji često spominju kao «Mapa puta» ili «Putokazi» ka Evropskoj uniji (Road map).
Odnosi između EU i Bosne i Hercegovine su u postepenom usponu od juna 1998. kada je vlastima u Sarajevu ponuđena do tada nepoznata forma evropskog Sporazuma o specijalnim odnosima. Ali preko takvog Sporazuma nije bilo moguće doći do ugovornih odnosa, pored ostalog i zato što je već od kraja maja 1999. bila na snazi nova, dugoročna strategija EU prema području Zapadnog Balkana koja je uokvirena u već spomenuti Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju (Stabilisation and Association Agreement -SAA) . Takav paket je podrazumijevao standardizaciju u trgovini, ekonomsku rekonstrukciju, uspostavu novih političkih odnosa među državama jugoistočne Evrope i preduzimanje niza mjera za izgradnju međusobnog povjerenja. Ova «treća generacija» sporazuma predstavljala je samo jedan od segmenata cjelovitog evropskog programa sigurnosne, političke i ekonomske stabilizacije u koji je od 2001-2006. godine izdvojeno više od 4,6 milijardi eura, ne računajući oko 6 milijardi eura koje je EU u zemlje Zapadnog Balkana uložila u razdoblju 1991-2001. godina.
Kakva je u svemo ovome uloga Vijeća/Savjeta Evrope i zašto je ipak "novi proces stabilizacije i pridruživanja" toliko važan za Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Hrvatsku, Makedoniju, Srbiju i Crnu Goru? Zato što ima imperativno-posljedični karakter: zemlja koja ne ispuni uslove za potpisivanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju ne može pristupiti ni jednoj drugoj (višoj) fazi ugovornih odnosa s Unijom. Drugo, iako se Sporazum potpisuje bilateralno, cijeli proces stabilizacije i pridruživanja ima striktan logički slijed uslovljenosti - prvo stabilizacija (sigurnosna, ekonomska, demokratska) pa pridruživanj. Treća karakteristika je njegov naglašeni regionalistički karakter: ni jednoj zemlji se ne priječi individualni put prema Briselu, ali prioritet EU je, ipak, harmonizacija regije kao cjeline. Èetvrto - iako na prvi pogled (kao i svaki sporazum) predstavlja čin dobre volje i suglasja obje potpisničke strane, ovaj Sporazum ipak ne liči ni na jedan drugi međunarodni sporazum, jer ima karakter obavezujućeg međunarodno-pravnog akta s vrlo preciznom listom uslova, faza i rokova koje svaka od zemalja potpisnica, ako želi pridruživanje, mora savladati prije ceremonije svečanog potpisivanja.
"Sveto pismo Evropske unije", kako u žargonu vole reći evropski birokrati, obuhvata pet glavnih reformskih područja, a svako od njih se dalje razgranava na još desetine oblasti institucionalno-pravnog, ekonomskog, vojnog, socijalnog, legislativnog...karaktera. Sporazum obuhvata politički dijalog o pridruživanju; regionalnu saradnju; slobodnu trgovinu svih roba i usluga; usklađivanje svih oko 80 hiljada stranica bh. zakonskih i podzakonskih akata sa zakonodavstvom EU; i na koncu - saradnja u svim oblastima mora biti od interesa za EU, uključujući i kooperativnost u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova.
Idealno po Vijeće/Savjet Evrope i Evropsku uniju bi bilo kada bi se svi vidovi saradnje i institucionalno organizovanje jugoistoka Evrope mogli razvijati po njemačko-francuskom modelu pomirenja nakon Drugog svjetskog rata. Zakopavanje ratnih sjekira između ova dva zapadnoevropska susjeda podstaklo je fantastično ekonomsko-političko ujedinjenje u okviru današnje Evropske unije. Filozofija zajedništva u različitosti, većinu najrazvijenijih zemalja Evrope dovela je početkom 2002. godine čak i do zajedničke valute. Godinu dana kasnije EU je formalno dobila i ešelone jedinstvene odbrane, a u toku je i višegodišnja sveunijska debata o sadržaju prvog zajedničkog ustava. Od utopije do stvarnosti, dakle, može se stići samo ako postoje ljudi koji to žele.
Zalažući se za ujedinjenu Evropu decenijama prije njenog formalnog začeća, ‘otac' današnje EU, Jean Monnet/Žan Mone, govorio je 1950. godine da "ništa nije moguće bez čovjeka, ali ništa nije ni trajno bez institucija", pozivajući se tada upravo na, u to vrijeme, nedugo iskustvo Vijeća/Savjeta Evrope. (Kraj feljtona)